
Gıda imalathanesi açmak için hangi şartları sağlamak gerekir?
Gıda imalathanesi şartları iki katmandır: yapısal hijyen şartları (kolay temizlenen zemin ve duvar, sıcak-soğuk sulu el yıkama lavabosu, üretime doğrudan açılmayan tuvalet, yeterli havalandırma ve drenaj, içilebilir su) ve yasal kayıt. Yapı Gıda Hijyeni Yönetmeliği’ne uymadan Tarım ve Orman İl/İlçe Müdürlüğü’nden işletme kayıt belgesi alınamaz.
İmalathane kiralayıp tadilata başlayan girişimcilerin en pahalı hatası, kontrol görevlisini tadilat bittikten sonra tanımaktır. Fayans döşenmiş, tavan asılmış, tuvalet kapısı üretim alanına açılmış bir mekânı yeniden yıkmak, şartları baştan bilmekten çok daha pahalıdır. Bu yazıda gıda imalathanesi şartlarını, 17 Aralık 2011 tarihli ve 28145 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Gıda Hijyeni Yönetmeliği’nin yapısal hükümleri ile kayıt sürecini birlikte ele alıyoruz; her başlıkta denetimde neye bakıldığını da yazıyoruz.

Yapısal şartların ana kaynağı Gıda Hijyeni Yönetmeliği’dir: Madde 10 tüm gıda işletmelerinin genel şartlarını, Madde 11 gıdanın hazırlandığı ve işlendiği odaların özel şartlarını, Madde 16 suyu, Madde 17 personel hijyenini, Madde 21 eğitimi, Madde 22 HACCP esaslı prosedürleri düzenler. Kayıt ve onay ise ayrı bir yönetmelikle yürür.
Uygulamada denetim iki soruyu sorar: “Bina gıda üretimine uygun mu?” ve “Bu bina içinde hijyen bir sistemle mi yönetiliyor?” İlk soru tadilatla, ikincisi kayıt ve prosedürlerle cevaplanır. Eski “Gıda Üretim ve Satış Yerleri Hakkında Yönetmelik” metinleri internette hâlâ dolaşıyor; başvuru hazırlarken güncel mevzuatı esas alın.

Yönetmelik malzeme adı vermez, performans ister: zemin su geçirmez, emici olmayan, yıkanabilir ve gerektiğinde dezenfekte edilebilir olmalı ve uygun drenaja izin vermelidir. Duvarlar işin gerektirdiği yüksekliğe kadar düz ve yıkanabilir yüzeyli, tavanlar kir birikimini, yoğuşmayı ve küf oluşumunu önleyecek yapıda olmalıdır.
Yönetmelik, uygun yerlerde yeterli sayıda el yıkama lavabosu, bunlarda sıcak ve soğuk akan su ile el temizleme ve kurulama malzemesi ister. Tuvaletler yeterli sayıda, sifonlu ve kanalizasyona bağlı olmalı; gıdanın işlendiği odalara doğrudan açılmamalıdır. Gerekiyorsa gıda yıkama ile el yıkama ayrı tutulur.
Pratik karar kuralı: Personel üretim alanına girerken lavaboyu yolun üzerinde görmüyorsa, el yıkama yapılmaz. Lavaboyu giriş noktasına ve tuvalet çıkışına yakın konumlandırın; dirsek veya sensörlü batarya kirlenmiş elin musluğa değmesini önler. Tuvalet ile üretim arasında bir ara hol (antre) bırakılması, “doğrudan açılmama” şartını sağlamanın en sağlam yoludur.
Doğal veya mekanik havalandırma yeterli olmalı; hava akımı kirli alandan temiz alana doğru olmamalı, filtre ve diğer parçalar kolay temizlenebilmelidir. Aydınlatma doğal veya yapay olarak yeterli olmalıdır. Drenaj sistemi amacına uygun tasarlanmalı ve kontaminasyon riskini önleyecek şekilde kirli alandan temiz alana akış olmamalıdır.
Isıl işlem yapılan bölümlerde davlumbaz yoksa yoğuşma tavanı birkaç ayda bozar. Hava yönü ve basınç farkının nasıl kurulacağını gıda işletmelerinde havalandırma ve hava basıncı kontrolü yazımızda ayrıntılı anlattık. Aydınlatma armatürlerinin kırılmaya karşı korumalı (muhafazalı) olması da cam ve sert plastik kontrolünün bir parçasıdır.
İşletmede her zaman yeterli miktarda içilebilir su bulunmalıdır; içilemeyen su ayrı ve işaretli bir sistemde dolaşmalı, içme suyu hattına karışmamalıdır. Personel için yeterli soyunma yeri ayrılmalı, temizlik kimyasalları gıdanın bulunduğu alanlarda depolanmamalıdır. Hammadde, ambalaj ve ürün için ayrı ve düzenli depolama alanı planlanmalıdır.
Kuyu veya depo suyu kullanan işletmede su analizinin hangi parametrelerle ve ne sıklıkla yapılacağı, kayıt aşamasında sıkça sorulur; ayrıntılar için gıda işletmelerinde su analizi yazımıza bakabilirsiniz.
Yapı hazır olduktan sonra işletmeci, Tarım ve Orman İl/İlçe Müdürlüğü’ne kayıt başvurusu yapar. Kayıt belgesinin geçerli olması için işyeri açma ve çalışma ruhsatı gereklidir. Hayvansal gıda üreten ve onaya tabi işletmeler ise kayıt yerine önce şartlı onay, ardından onay belgesi alır; bu süreç daha ayrıntılı denetim içerir.
Başvuru sırası genellikle şöyledir: belediyeden işyeri açma ve çalışma ruhsatı, gerekli evrakın hazırlanması, müdürlüğe başvuru, yerinde kontrol, eksiklerin giderilmesi ve kayıt. İstenen evrak listesi ile süreci gıda üretim izni ve işletme kayıt/onay belgesi sayfamızda topladık; açılıştan sonra işletmede bulundurulması gereken tüm belgeler için gıda işletmesinde bulunması gereken belgeler listesine bakabilirsiniz. Güncel evrak listesi il müdürlüklerine göre küçük farklılıklar gösterebildiği için başvuru öncesi bağlı olduğunuz müdürlükle teyit edin.
Kayıttan sonraki resmî kontrollerde bina kadar sistem de sorulur: personel hijyen eğitimi ve sağlık kontrolleri, temizlik planı ve kayıtları, haşere kontrolü, sıcaklık takibi ve Gıda Hijyeni Yönetmeliği Madde 22’nin istediği HACCP esaslı prosedürler. Bina şartlarını sağlayıp kayıt tutmayan işletme ilk rutin denetimde bulgu alır.
Bu nedenle yapısal hazırlıkla birlikte hijyen sistemini de kurmak gerekir. Denetim listesinin tamamı için gıda denetiminde nelere bakılır yazımızı okuyabilirsiniz; müşteriniz belge isterse sistemi ISO 22000 ve HACCP gıda güvenliği belgesi ile tescil ettirmek, aynı kayıtları ikinci kez hazırlamadan mümkündür.
Durumunuzu birkaç dakikada konuşalım; size özel süre ve yol haritası çıkaralım.
Satışa yönelik gıda üretimi, üretimin yapıldığı yer neresi olursa olsun gıda işletmesi faaliyetidir ve kayıt gerektirir. Konutun yapısal şartları ve ruhsat durumu çoğu zaman bu şartları karşılamaz; başlamadan önce bağlı olduğunuz il/ilçe müdürlüğüne danışın.
Gıda Hijyeni Yönetmeliği belirli bir metre vermez; duvarların işin gerektirdiği yüksekliğe kadar düz, yıkanabilir ve gerektiğinde dezenfekte edilebilir olmasını ister. Sahada ıslak alanlarda en az 2 metre karo veya yıkanabilir panel yaygın kabul görür.
Tuvaletlerin gıdanın işlendiği odalara doğrudan açılmaması yönetmelik şartıdır. Bu durumda denetim, araya bir antre veya ara hol yapılmasını ister. Kayıt öncesinde düzeltilmesi, sonradan yapılacak tadilattan çok daha kolaydır.
Evet. İşletme kayıt ve onay belgelerinin geçerli olabilmesi için işyeri açma ve çalışma ruhsatının bulunması gerekir. Ruhsat belediyeden, kayıt belgesi Tarım ve Orman İl/İlçe Müdürlüğü’nden alınır.
Gıda Hijyeni Yönetmeliği Madde 22, birincil üretim dışındaki gıda işletmecilerinin HACCP ilkelerine dayalı prosedürler uygulamasını ister; belge zorunlu değildir, sistem zorunludur. Küçük işletmede bu prosedürler işin büyüklüğüne göre sade tutulabilir.